ABC wiedzy o zjawisku agresji i przemocy

                                     

                                       

Przemoc jest straszna

Przemoc to choroba

Okrutne czyny

Czasem nawet słowa

Ogarnia wszystkich

Winnych i bez winy

Nie szukajmy zemsty

Szukajmy przyczyny…

 

 

Spis treści:

 

1.Wstęp.

2.Czym jest agresja i przemoc?

3.Dlaczego uczniowie zachowują się agresywnie, stosują przemoc?

4.Jakie formy przemocy można spotkać w klasie?

5.Czym charakteryzuje się rola ofiary i sprawcy przemocy?

6.Prawne aspekty przeciwdziałania przemocy w szkole.

7.Zakończenie.

8.Bibliografia.

 

1.Wstęp

Problem przemocy dotyka uczniów wielu klas. Nauczyciele i rodzice nie zawsze się o tym dowiadują. Praca ta zawiera wiedzę niezbędną do tego, aby stać się wrażliwszym na przejawy przemocy w swojej klasie. Pozwala  lepiej zrozumieć zjawisko przemocy wśród dzieci, zaprasza do refleksji, analizy własnej klasy-uczniów. Wielu nauczycieli mówi, że zjawisko przemocy wśród dzieci przybiera coraz groźniejsze formy. Nikt nie ma wątpliwości, że przeciwdziałanie temu problemowi stało się dla nas nauczycieli i wychowawców wyzwaniem. Naukowcy alarmują nas liczbami wskazującymi, że około 20% uczniów  spotyka się z tym zjawiskiem osobiście.

Przemoc, jeśli ma miejsce w klasie, stanowi problem, którym musimy się zająć. Brak reakcji oznacza ciche przyzwolenie. Przyzwolenie na to, aby jedni uczniowie żyli w poczuciu krzywdy i osamotnienia, a inni w poczuciu bezkarności. Dodatkowo niepokoi fakt, że dzieci będące ofiarami przemocy, nie mówią nikomu o swojej sytuacji. Pełniąc rolę wychowawcy, nie możemy o tym zapomnieć.

Przemoc narusza podstawowe zasady dziecka - prawo do życia w poczuciu bezpieczeństwa na terenie własnej szkoły.

Często, mierząc się z przemocą w swojej klasie, możemy odczuwać bezradność, czasem nawet gniew czy złość. To naturalne reakcje na trudny problem. Wymaga on od wychowawcy podejmowania dodatkowych wysiłków, ale nawet wtedy nie mamy gwarancji, że problem w klasie zniknie.

W takich sytuacjach pomocna staje się wiedza o tym zjawisku. Kiedy rozumiemy, czym jest agresja i przemoc, znamy przyczyny takich zachowań u uczniów, łatwiej nam poszukać sposobów zapobiegania i przeciwdziałania. Kiedy potrafimy odpowiednio wcześnie rozpoznać w swojej klasie różne formy przemocy, ochraniamy naszych uczniów przed jej długotrwałymi skutkami. Jeśli wiemy, dlaczego niektórzy uczniowie stają się ofiarami czy sprawcami, umiemy wybrać dla nich odpowiedni program pomocy.

 

 

2. Czym jest agresja i przemoc?

Często pojawia się trudność związana z tym, jak określić zachowania naszych uczniów. Kiedy mamy do czynienia z zachowaniem agresywnym, a kiedy z aktem przemocy? Warto na początek wyjaśnić te pojęcia.

Agresja to wszelkie działanie (fizyczne lub słowne), którego celem jest wyrządzenie krzywdy fizycznej lub psychicznej – rzeczywistej bądź symbolicznej – jakiejś osobie lub czemuś, co ją zastępuje. Agresja jest zazwyczaj reakcją na frustrację, jest też przejawem wrogości. Agresją nazywa  się również czynności mające na celu zrobienie szkody 
i spowodowanie utraty cenionych społecznie wartości, zadanie bólu fizycznego lub spowodowanie cierpienia moralnego”. Agresja może przybierać psychiczne i fizyczne formy. Do tych pierwszych należy agresja słowna. Jest nią ubliżanie, grożenie, wyśmiewanie, dokuczanie, przezywanie. Jej konsekwencje to poczucie zagrożenia, odrzucenie i wyizolowanie z grupy.

Agresja fizyczna to fizyczny atak na drugą osobę lub jej własność. Wyróżnia dwie główne postaci agresji fizycznej: agresję zamierzoną instrumentalną i zamierzoną celową. Pierwsza polega na „podjęciu czynności zmierzających do uzyskania określonego celu, wynikiem czego ktoś lub coś doznaje krzywdy lub jest niszczone”. Ten typ agresji spotykamy m.in. w przestępczości zorganizowanej czy grze sportowej. Agresja zamierzona celowa to „czynności nakierowane wyłącznie na wyrządzenie szkody lub krzywdy przedmiotowi agresji”, np. agresywne zachowania chuliganów.

Samoagresja  – przejaw agresji skierowanej na samego siebie, agresję bezpośrednią – zwróconą w kierunku osoby lub rzeczy wywołującej uczucie wrogości oraz agresję przemieszczoną – skierowaną na obiekt zastępczy. Agresja przemieszczona wywołuje bardzo niekorzystny wpływ na współżycie w grupie, jaką jest klasa szkolna. Jej przedmiotem są bowiem osoby atakowane bez żadnego, zrozumiałego dla nich powodu. Wzbudza to poczucie krzywdy, przeświadczenie o niesprawiedliwym traktowaniu, a nieraz również chęć odwetu za doznane przykrości, co przyczynia się do powstawania i narastania konfliktów grupowych. Agresja emocjonalna występuje wtedy, gdy osoba, np. dziecko, przeżywa lęk lub złość. Jej przykładem będzie zachowanie agresywne dziecka, które zostało wyśmiane przez nauczyciela przed całą klasą. Psycholodzy wyróżniają agresję frustracyjną, instrumentalną i naśladowczą, badania fizjologiczne natomiast wykazują istnienie agresji patologicznej.
       Agresja frustracyjna – bywa konsekwencją blokady potrzeby afiliacji (związków uczuciowych) spowodowanej oziębłością uczuciową rodziców, nadmierną surowością oraz stosowaniem kar fizycznych; blokady potrzeby uznania społecznego, spowodowanej zbyt częstym upominaniem go, wytykaniem braków itp.; blokady potrzeby samodzielności, wywołanej zbyt licznymi zakazami i nakazami pochodzącymi od dorosłych.

Agresja naśladowcza – stanowi wynik mimowolnego naśladownictwa wzorców agresywnego zachowania się, z którymi dana osoba styka się w swym otoczeniu; modelem bywa zachowanie rodziców, kolegów, sąsiadów, mogą to być również filmy, książki itp.

Agresja instrumentalna – jej motywem są określone cele działania, agresja odgrywa rolę instrumentu umożliwiającego osiągnięcie celu; jej przyczyną może być nieprawidłowo ukształtowana hierarchia wartości lub przeświadczenie o wyższości lub nadzwyczajnych przywilejach, np. chłopiec wymuszający pieniądze od innych dzieci, grożący pobiciem i w razie niespełnienia jego rozkazu realizujący swe groźby. Jeśli kilkakrotnie uda mu się osiągnąć cel, agresywne zachowanie ulegnie utrwaleniu. 
       Agresja patologiczna – jej przyczyną są procesy chorobowe zachodzące w układzie nerwowym; można ją stwierdzić u dzieci nadpobudliwych psychoruchowo, epileptyków, schizofreników, oligofreników i psychopatów. 

Wyróżniamy również  agresję czynną i bierną.

Agresja czynna (krzyki, oskarżenia, złośliwości, szyderstwa, groźby i przemoc fizyczna) jest równie często stosowana przez dzieci w szkole jak i agresja bierna. Te dzieci, które uciekają się do agresji biernej zazwyczaj zaprzeczają, że czują gniew wobec drugiej osoby czy wobec samego siebie. 

Do form biernej agresji należą między innymi:
- nieodzywanie się, obrażanie się;
- tzw. techniki zwlekania: lenistwo, spóźnianie się;
-nieprzyznawanie się do gniewu;
- ignorowanie rozmówcy;
- rozpuszczanie plotek i jednoczesne unikanie bezpośredniej konfrontacji;
- świadome drażnienie drugiej osoby, bez przekraczania granicy otwartego konfliktu.
       

 Bierna agresja to próba manipulacji drugą osobą, dokuczenia jej lub zranienia 
bez ryzykowania otwartego konfliktu. Jest bardziej destrukcyjna od czynnej. Agresor bowiem nie daje się złapać na gorącym uczynku, w związku z czym skłonienie go do podjęcia uczciwych, równoprawnych negocjacji może okazać się bardzo trudne.

Agresja jest bardzo często utożsamiana z pojęciem przemocy. Uważa się, że „celem agresji jest zaszkodzenie ofierze”, podczas gdy celem przemocy jest „wywarcie pewnego wpływu” na ofiarę, aby zmusić ją do postępowania zgodnie z wolą agresora. Zwykle definicje przemocy biorą pod uwagę trzy podstawowe kryteria: rodzaj zachowania, intencje oraz skutki przemocy .Uwzględnia się te składniki, nazywając przemoc „wszelkimi nieprzypadkowymi atakami godzącymi w osobistą wolność jednostki lub przyczyniające się do fizycznej, a także psychicznej szkody osoby, wykraczające poza społeczne zasady wzajemnej relacji. Najczęściej o istnieniu przemocy świadczy występowanie kilku symptomów łącznie, nie należy ich zatem rozpatrywać pojedynczo. 

W literaturze przedmiotu można wyróżnić następujące rodzaje przemocy: 

- emocjonalna – izolowanie, odrzucanie, szantaż emocjonalny;
- fizyczna – bicie, szarpanie, kopanie;
- słowna – dokuczanie, poniżanie, obrzucanie obelgami;
- zaniedbywanie – niezaspokajanie potrzeb życiowych i emocjonalnych dziecka, brak ciepła, czułości, uwagi;
- seksualna – wykorzystywanie dziecka do zaspokajania potrzeb seksualnych
. 


        Przemoc podzielić można na trzy kategorie: przemoc skierowana na siebie samego (autoagresja), przemoc interpersonalna oraz przemoc grupowa. Na autoagresję składa się zarówno zachowanie samobójcze, jak i samouszkodzenie, przy czym zachowanie samobójcze to nie tylko samobójstwo
dokonane, ale również jego usiłowanie lub samo myślenie o nim.
Przemoc interpersonalną można podzielić ze względu na osoby, na które jest ukierunkowana. Pierwszą grupę osób stanowią najbliżsi: dzieci, partnerzy, osoby starsze. Druga grupa składa się z osób niespokrewnionych, często nieznanych. Przemoc grupowa występuje wtedy, gdy jest stosowana przez członków określonej grupy wobec przedstawicieli innej grupy. Z taką przemocą mamy do czynienia np. podczas walk pseudokibiców lub osiedlowych gangów, które rywalizują o władzę na określonym terenie.
                O zjawisku mobbingu (przemocy) można też mówić wówczas, gdy ofiara przez dłuższy czas jest wielokrotnie narażona na negatywne działania ze strony innej osoby lub osób”.

 

 

3.Dlaczego uczniowie zachowują się agresywnie, stosują przemoc?

Dziecko zachowuje się agresywnie, bo takie zachowanie przynosi korzyść – jest akceptowane w grupie rówieśniczej, dostaje uwagę dorosłych,  ma pozycję lidera grupy, podporządkowuje sobie innych do własnych celów, inni zachowują się tak jak sobie „życzy”.

Drugą przyczyną  takich zachowań jest naśladownictwo. Dziecko, które żyje w świecie przemocy, widzi ją na co dzień w domu, w szkole, w telewizji - będzie te zachowania naśladować jako zachowania wzorcowe. W tym przypadku brak umiejętności prospołecznych jest powodem zachowań agresywnych.  Z badań bowiem wynika, że dzieci najskuteczniej i najszybciej uczą się zachowań poprzez naśladownictwo i modelowanie.

 

Czynniki wywołujące agresję:

Środowisko rodzinne

Wydaje się najważniejszym czynnikiem w rozwoju agresji dzieci. We wszystkich rodzinach dochodzi do tej czy innej formy ekspresji gniewu. Jest to normalny aspekt życia rodzinnego. W niektórych rodzinach ekspresja gniewu przybiera skrajną postać, tj. pojawia się bardzo często i ma znaczącą siłę. Gniew w stosunkach między dorosłymi i skierowany do dzieci oddziałuje u nich na poziom pobudzenia i agresję . Brak wzajemnego szacunku i równowagi wewnętrznej prowadzi do lekceważenia i niezaspokajania potrzeb psychicznych dziecka.

Od środowiska rodzinnego zależy zatem, czy dzieci rozwiną zachowania prospołeczne czy agresywny sposób reagowania w trudnych sytuacjach, tak jak ich rodzice.

Dzieci stają się agresywne wówczas, gdy w swej działalności napotykają wiele zakazów i ograniczeń a także gdy wydaje im się iż utraciły miłość rodziców. Poczucie porzucenia rodzi brak poczucia bezpieczeństwa i lęk, który jest źródłem agresji. Szczególnie agresywne są dzieci mające brutalnych i agresywnych rodziców. Agresja dzieci jest także mechanizmem obronnym, próbą zmuszenia rodziców do zwrócenia na siebie ich uwagi. Przeważająca większość rodziców dzieci agresywnych to osoby preferujące krzyk lub kary fizyczne, agresję w wychowaniu.

Do wzrostu agresji dziecka prowadzi również wychowanie rozpieszczające. Jest to wychowanie pozbawione kształtowania u dziecka kontroli nad emocjami: brak odraczania gratyfikacji, uleganie żądaniom dziecka, tolerowanie objawów tyranii z jego strony, brak jasno określonych granic wobec zachowań agresywnych w stosunku do dorosłych, rodziców i rówieśników.